Και να το συζητήσω βαριέμαι, και να το προσπεράσω δε γίνεται. Οπότε απλώς το κρατώ ως σημείωση αμετάφραστο.
“In their proclamations the leaders of the Slavo-Macedonian Committee appeal to Alexander the Great as a national hero. After this, I am inclined to believe the statement that in their school text-books Aristotle also is described as a great Bulgarian philosopher.”
G. F. Abbott, The tale of a tour in Macedonia, 1903
σα να μη πέρασε ούτε μέρα από το 1903… ε;
Ένα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζεις όταν διαβάζεις παλιά κείμενα έχει να κάνει με τα νομίσματα της εποχής. Πιάστρες εδώ, γρόσια εκεί, παράδες παραπέρα.
20 παράδες, Abdul Aziz, 1865
Και κάθε που βλέπω τη λέξη πιάστρα, βάζω από δίπλα και τη λέξη τσιμπιδάκια και οραματίζομαι έναν γυρολόγο πραματευτή της εποχής να πουλάει καλούδια στις νιές.
Κάποια στιγμή πρέπει να μπουν σε μια σειρά στο μυαλό μου αυτές οι πιάστρες αλλά επειδή η επιλεκτική αμνησία μου είναι γνωστή είναι ασφαλέστερο να κρατήσω σημειωσεις σε ένα post και να το εμπλουτίζω όταν χρειάζεται. Αν βρείτε λάθη διορθώστε μπας και βγάλουμε καμιά άκρη με αυτά τα νομίσματα του σατάνα.
Πιάστρες λοιπον, νομίσματα της οθωμανικής αυτοκρατορίας, γνωστά και ως γρόσια. Τις πιάστρες που καμία σχέση δεν έχουν με τα τσιμπιδάκια μπορείτε να τις βρείτε και ως πιάστρα.
Μια από τις μεγαλύτερες φωτιές της Θεσσαλονίκης συνέβη το 1917. Η ιστορία μας είναι γνωστή και υπάρχει γενικότερα και πλούσιο φωτογραφικό υλικό.
Τι σχέση είχε όμως η πόλη με τις φωτιές τα προηγούμενα χρόνια;
Από τον G. F. Abbot (The tale of a tour in Macedonia, 1903) μαθαίνουμε πως οι φωτιές, ή μάλλον οι εμπρησμοί στη Θεσσαλονίκη του 1900 ήταν κάτι πολύ συνηθισμένο. Τόσο συνηθισμένο που αν μια νύχτα δεν έπιανε φωτιά μέσα στην πόλη ήταν παράξενο για τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης.
“Περίπου τα μεσάνυχτα ακούγονται δύο κανονιοβολισμοί από το φρούριο της πόλης οι οποίοι συνοδεύονται από τη φασαρία των περίστροφων και μερικές φορές και από τις κωδονοκρουσίες της εκκλήσιας. Όμως, αν ο ήχος δεν ακούγεται κοντά στο σπίτι σου, δε χρειάζεται να ενοχληθείς. Τα ποδοβολητά κάτω από το παράθυρο σου και οι φωνές “Yanguin Var” θα σε ενημερωσουν πως είναι απλώς μια φωτιά.
Αυτοί οι νυχτερινοί συναγερμοί είναι τόσο συνηθισμένοι όπως το κράξιμο των πετεινών. Οι φωτιές υπολογίζονται σε 8 με 9 κάθε εβδομάδα και οι καλοί Θεσσαλονικείς είναι τόσο μαθημένοι σε αυτές ώστε στις σπάνιες περιπτώσεις που ο ύπνος τους δεν διακόπτεται από τέτοια συμβάντα μπορείς να ακούσεις τον παρακάτω διάλογο την ώρα του πρωϊνού:
- Δεν είχαμε φωτιά χθες το βράδυ.
- Όχι, αλλά θα έχουμε σίγουρα μια σήμερα
Τα πρόχειρα /φτηνά υλικά από τα οποία ήταν κατασκευασμένα τα σπίτια και ο μικρός χώρος στον οποίο συνωστίζονταν καθώς και η στενότητα των δρόμων θα ήταν επαρκής εξήγηση για τη συχνότητα των καταστροφικών πυρκαγιών αν δεν υπήρχε κάτι ακόμα: Το κατάστημα ή το σπίτι από το οποίο ξεκινούσε η φωτιά, στις 99 από τις 100 περιπτώσεις τύχαινε να είναι ασφαλισμένο και να ανήκει είτε σε Εβραίο είτε σε Χριστιανό. Αυτή η περίσταση συνδυασμένη με το γεγονός ότι οι περιουσίες των Μουσουλμάνων – που δεν έγκριναν τις ασφάλειες μια και το θεωρούσαν ασέβεια στη θέληση του Αλλάχ – σπάνια έπιαναν φωτιά κάνει τον σκεπτόμενο παρατηρητή να κουνάει το κεφάλι του.
Στην πραγματικότητα, αυτά τα “ατυχήματα” μπορούν να ρίξουν λίγο μακάβριο φως στην ηθική των Εβραίων και των ντόπιων Χριστιανών· έτσι φαίνεται να σκέφτονται τις ασφαλιστικές εταιρίες του Λονδίνου που μετά τη μεγάλη φωτιά του 1891 κατάργησαν τα γραφεία τους στη Θεσσαλονίκη.
Εκείνη η φωτιά κατέστρεψε το 1/4 της Θεσσαλονίκης συμπεριλαμβανομένης της περιοχής των Εβραίων και του παλιού Ελληνικού Καθεδρικού και μετέτρεψε σε ερείπια το τζαμί της Αγίας Σοφίας, ένα από τα καλύτερα δείγματα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Όμως οι φήμες, που δεν είναι πάντοτε ψεύτικες, ψιθυρίζουν ότι σε αυτή την περίπτωση η φωτιά ήρθε σε συμφωνία με μια επίσημη κλήτευση για καθαρισμό της περιοχής για την εκτέλεση συγκεκριμένων σχεδίων που μελετήθηκαν από ένα φιλόδοξο αλλά άφραγκο δημοτικό συμβούλιο.”
Σε ένα άλλο κομμάτι του βιβλίου, ο περιηγητής μας, έχει νοικιάσει μια βάρκα και κάνει βόλτα στο Θερμαϊκό μαζί μέ έναν φίλο του μια νύχτα που η πόλη είχε γιορτή και αναφέρει…
“Ένα κόκκινο σύννεφο καπνού σχηματίστηκε στον ουρανό από τη δυτική άκρη της πόλης όπου το παζάρι ήταν βυθισμένο στο σκοτάδι. Πύρινες γλώσσες φωτιάς και σπίθες ακολούθησαν και ένας διπλός κανονιοβολισμός από τα κάστρα επιβεβαίωσε την υποψία μου. Η συντροφιά μου, που ήταν κάτοικος Θεσσαλονίκης, παρατήρησε ήρεμα:
- Κάποιος βρήκε την ευκαιρία με τη γιορτή να κάψει το μαγαζί του.
Δυο ώρες αργότερα όπως επέστρεφα στο σπίτι μου είδα τους πυροσβέστες να πηγαίνουν για τη διάσωση.”
Γενικότερα μας είναι γνωστή η μεγάλη φωτιά της Θεσσαλονίκης του 1917, όμως όπως καταλαβαίνουμε σημαντική ήταν και η φωτιά του 1891 (Εδώ να σημειώσουμε ότι το 1891 χτίστηκε το Κονάκι – τροφή για παραπέρα σκέψη). Επίσης καταλαβαίνουμε από το κείμενο πως οι Εβραίοι και οι Χριστιανοί επιδίδονταν συχνά στο σπορ του εμπρησμού για τις αποζημιώσεις που λάβαιναν από τις ασφαλιστικές εταιρίες που άνοιξαν γραφεία στην πόλη τους. Κάποιοι εγγλέζοι προφανώς δεν κατάφεραν να τα βγάλουν πέρα με την κουτοπονηριά των Σαλονικιών οπότε μάζεψαν τα μπογαλάκια τους για άλλη παραλία.
Να προσθέσουμε ότι στη Θεσσαλονίκη του 1901 λειτουργούσαν 22 ασφαλιστικές εταιρίες¹ όπου είχαν μάλιστα συστήσει και συνδικάτο με το όνομα ” Συνδικάτο των εν Θεσσαλονίκη Εργαζομένων Εταιριών Ασφάλειας κατά του πυρός”. Από τις 22 αυτές εταιρίες μία μόνο ήταν ελληνική, η “Εθνική Ασφαλιστική” που εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1891 (δηλαδή σε χρονιά που έπιασε φωτιά η πόλη).
Όταν ξανακάηκε η Θεσσαλονίκη το 1917 όπου καταστράφηκε πολύ μεγάλο μέρος της πόλης, δεκαπέντε ασφαλιστικές εταιρίες πληρωσαν το ποσό των 96.350.000 δραχμών. Δε γνωρίζω την αγοραστική αξία της δραχμής το 1917, όμως βρήκα πως η δραχμή μετά το 1902 ανατιμήθηκε με αποτέλεσμα το 1912 μία δραχμή να ισούται με ένα γαλλικό φράγκο, ισοτιμία που διατηρήθηκε μέχρι το 1918².
Πηγές
¹ Η διαδρομή της ασφαλιστικής αγοράς στη Β. Ελλάδα – Π.Βοτσαρίδης – Πανεπιστήμιο Μακεδονία [link]
² Από τη δραχμή στο ευρώ – Σμαράγδα Αρβανίτη [link]
Έχω βυθιστεί για τα καλά αυτές τις ημέρες στα βιβλία του George Frederick Abbott τον οποίο ανακάλυψα μάλλον τυχαία.
Γνώριζα ήδη, πως στην παλιά Θεσσαλονίκη ζούσε μια εύπορη οικογένεια με το επίθετο Άμποτ. Οπότε σε μια ακόμη αναζήτηση μου για την Θεσσαλονίκη πέτυχα τον άγγλο συγγραφέα και ανταποκριτή Abbott ο οποίος τελικά μάλλον δεν έχει καμία σχέση με την εύπορη οικογένεια της παλιάς Θεσσαλονίκης αλλά δε μας ενοχλεί καθόλου αυτό μια και τον έστειλε το 1900 το πανεπιστήμιο του Cambringe στη Μακεδονία για να μελετήσει τη λαϊκή παράδοση της περιοχής.
Το επόμενο διάστημα μάλλον θα δημοσιεύω μικρά αποσπάσματα από τα βιβλία του αλλά προς το παρόν δε καταφέρνω να κρατήσω σημειώσεις γιατί θέλω να “διαβάσω” τα βιβλία του.. πέρσι. Οπότε μάλλον θα τα διαβάσω και δεύτερη φορά στη συνέχεια για να κρατήσω σημειώσεις πιο οργανωμένα.
Κι επειδή είμαι καλό παιδί κατά βάθος, (πολύ βάθος όμως ε; γιατί ομολογώ πως σκέφτηκα για μια στιγμή να τον κρατήσω μόνο για τον εαυτό μου μέχρι να διαβάσω όλα τα βιβλία του και να κρατήσω τις σημειώσεις που θέλω) αποφάσισα να τον μοιραστώ μαζί σας.
Ένας παλιός θρύλος με τα λόγια του Παναγιώτη, ενός Έλληνα οδηγού που έζησε το 1900, όπως τον διηγήθηκε στον άγγλο συγγραφέα και περιηγητή της Μακεδονίας G.F. Abbot κατά τη διάρκεια της διαδρομής τους από το Σιδηρόκαστρο στο Μελενικ.
“Ο Μαρκόκχαλης έζησε παλιά τότε που ο Θεός έδινε υπεράνθρωπη δύναμη σε ανθρώπους όπως ο Αλέξανδρος και ο Ηρακλής κ.α. Παρόλο που δεν ήταν Έλληνας ήταν τόσο γενναίος σαν αυτούς και διέθετε το πιο υπέροχο άλογο του κόσμου. Μια φορά που τον καταδίωκαν οι Τούρκοι πήδηξε με το άλογο του από την απέναντι όχθη η οποία σε εκείνο το σημείο ήταν 300 πόδια ψηλή και το πλάτος του ποταμού έφτανε τα 400 πόδια . Προσγειώθηκε σε αυτό το βράχο όπου μπορείς να δεις τα σημάδια του. Το τράνταγμα του βράχου ήταν τέτοιο που ο βράχος έσπασε στο σημείο που πάτησε η όπλη του αλόγου και δημιουργήθηκε αυτή η πηγή που ποτίζεις τώρα το άλογο σου.”
Στη συνέχεια ο συγγραφέας αναφέρει πως εκείνο το σημείο λέγεται Markova scala και ότι ο οδηγός του ο Παναγιώτης πιθανότατα μιλούσε για τον Marko Kralyevich. Η αναζήτηση στο google με οδήγησε στον Σέρβο πρίγκηπα Μάρκο όπου έζησε μεταξύ 1371-1395 και θεωρείται εθνικός ήρωας της Σερβίας, της Βουλγαρίας , της FYROM και γενικότερα των χριστιανών κατοίκων της Μακεδονίας. Ο πρίγκηπας Μάρκος έδρασε ως προστάτης των Χριστιανών εναντία στην Οθωμανική κατάληψη της Μακεδονίας.
Update: Με τη βοήθεια του Κλέαρχου καταλήξαμε στο ελληνοποιημένο όνομα Μάρκος Κράλης.
Αρκετές πληροφορίες υπάρχουν εδώ σχετικά με ένα τραγούδι των Χειμερινών Κολυμβητών που έχει το όνομα του, όπου θα διαβάσετε και ένα κείμενο του Μένανδρου που έζησε τον 6ο αιώνα.
Το όνομα του αναφέρεται σε δημοτικό τραγούδι
“Χιλιάδες Τούρκοι μ’ άρματα και μ’ ανδρειά μεγάλη
μέσα στο Κάστρο κλείσανε των Χριστιανών τον Κράλη.
Μα ο Μάρκος Κράλης πέθανε και βασιληάς εγίνη
Βασιλοπούλα η κόρη του – και πολεμά κι’εκείνη…”
Γενικότερα η λέξη κράλης σημαίνει βασιλιάς και από ότι φαίνεται χρησιμοποιείται ακόμη σε κείμενα που αφορούν παλιότερες εποχές αλλά μας έχει μείνει και ως επίθετο.
Τον βρίσκουμε όμως και μέσα στην ποίηση του Νίκου Εγγονόπουλου ως Μίρκο Κράλη αυτή τη φορά.(Όρνεον 1748, 31-33. Η Επιστροφή των Πουλιών, 1946. Ποιήματα, Β΄. Ίκαρος, 1977. 92)
“Μίρκο Κράλη, τι ζητάς;
εδώ δεν είναι παίξε γέλασε:
εδώ είναι Μπαλκάνια”
Το οποίο οι νεώτερες γενιές το γνωρίζουν χωρίς τον Μίρκο Κράλη μέσα από το στίχο “Εδώ είναι Βαλκάνια, δεν είναι παίξε-γέλασε” στο τραγούδι Μπάλος του Σαββόπουλου (07:40).
Κι αντε τώρα να καταλάβετε εσείς γιατί γράφω για θερινά ηλιοστάσια στις αρχές Φλεβάρη. Αφού τώρα τα βρήκα, μπορώ να περιμένω μέχρι τον Ιούνη για να τα γράψω; Εμ δε μπορώ… θα τα ξεχάσω μέχρι τότε.
Στα πολύ παλιά τα χρόνια… οκ όχι τόσο παλιά αλλά τουλάχιστον όταν εγώ ήμουν παιδάκι, θυμάμαι πως ανάβανε φωτιές σε ένα τρίστρατο εδώ στη γειτονιά όταν ήταν του Αι Γιαννιού και εμείς πηδούσαμε από πάνω από τις φωτιές. Μετά μεγάλωσα, γαϊδούρεψα, φωτιές δεν ανάβε κανείς πια και μπερδεύτηκα. Κι όταν λέω μπερδεύτηκα το εννοώ γιατί εγώ θυμόμουν να πηδάμε καλοκαίρι τις φωτιές (άσχετο->στα νεώτερα χρόνια μάλλον πηδάνε οι φωτιές εμάς) και δε καταλάβαινα πως το συνδύασα με του Αι Γιαννιού αφού οι Γιάννηδες γιορτάζουν τον Ιανουάριο.
Ε σήμερα το έλυσα το μυστήριο. Γιορτάζει και το καλοκαίρι ο Αι Γιάννης, μόνο που τούτος λέγεται και Κλήδονας. Εντελώς συμπτωματικά, η γιορτή αυτή πέφτει πλησίον του Θερινού Ηλιοστασίου. (22 Ιουνίου το Θερινό, 24 Ιουνίου ο Αι Γιάννης ο Κλήδονας). Το Θερινό Ηλιοστάσιο εμείς δε το γιορτάζουμε στην Ελλάδα όμως, μακριά αυτά τα παγανιστικά έθιμα από εμάς.
Για τα έθιμα του Θερινού Ηλιοστασίου, εχμ… του Κλήδωνα, του Αι Γιαννιού γενικότερα θα βρείτε αρκετά με μια αναζήτηση στο google. Αν βαριέστε μπορείτε να δείτε εδώ κι εδώ κι εδώ, κι εδώ μερικά πράγματα.
Κι αφού μάθατε για μερικά από τα παγανιστικά χριστιανικά έθιμα που πραγματοποιούνται ανά την Ελλάδα, ας δούμε και μερικές ακόμα αναφορές που εντόπισα για την ίδια μέρα σε ένα αγγλόφωνο βιβλίο του 1903 σχετικά με το φολκλόρ της Μακεδονίας το οποίο βρήκα εντελώς τυχαία εξαιτίας μιας συνωνυμίας. Αλλά τίποτε δεν είναι τυχαίο σε αυτή τη ζωή, πάω στοίχημα.
Οι παρθένες κοπέλες που λέτε, κατά το 1900 συνήθιζαν να μαζεύονται σε ενα σκοτεινό δωμάτιο με έναν καθρέφτη και κοιτούσαν μια μια στον καθρέφτη. Αυτές που θα παντρευόντουσαν μεσα στο χρόνο έβλεπαν, ή φανταζόταν πως έβλεπαν, το πρόσωπο του μελλοντικού τους συζύγου στον καθρέφτη (σημείωση: “να κατουρά πίσω από τους ώμους τους” αν το μετάφρασα σωστά).
Σε μια άλλη εκδοχή, κάθε παρθένα έπαιρνε ενα γυαλί( σαν καθρέφτη) στο υπνοδωματιο της και αφού έβγαζε τα ρουχαλάκια της στεκόταν ολοτσίτσιδη μπροστά στο γυαλί λεγοντας ” Παίρνω τον καθρέφτη και τον θεό περικαλώ. Όποιος είναι της τύχης μου απόψε να τον διώ”. Μετά έβαζε το γυαλί κάτω απο το μαξιλάρι της και προσπαθούσε να ονειρευτεί.
Τέλος, αναφέρει μια ακόμη περίπτωση όπου έφερναν το αμίλητο νερό στο σπίτι μέσα σε κάποιο σκεύος, έριχναν μέσα το ασπράδι απο ενα αυγό και μετά το άφηναν έξω στον καθαρό αέρα όλη τη νύχτα. Το σχήμα που θα έπαιρνε το αυγό εξεταζόταν το επόμενο πρωινό. Μη με ρωτήσετε τι ψάχνανε να βρούνε, δε ξέρω να σας πω, αλλά υποψιάζομαι πως γκόμενος θα ήταν πάλι το θέμα τους.
Μεγάλος μάντης ο Αι Γιάννης πάντως… μεγάλη η χάρη του…
Αυτό που μου κάνει εντύπωση όμως ,είναι το ότι ενώ η νεαρά παρθένα αναζητούσε τον γκόμενο στον καθρέφτη μέσα σε ένα σκοτεινό δωμάτιο, στις μέρες μας αυτό έχει μείνει ως αναζήτηση και επικοινωνία με τα πνεύματα. Βέβαια έβαλε το χέρι του και ο κινηματογράφος σε αυτό, όμως όπως και να έχει… υπάρχει μια σχετική απόσταση ανάμεσα σε αυτά τα δυο.
SheBlogs.EU
